Զոհված կամավոր Սևակ Մնացականյանի վերջին տեսաուղերձը

ԱՆԱՐԶԱԲԱ (-բերդաքաղաք Դաշտային Կիլիկիայում:
Անարզաբա , (Անազարբա, Անավարզա, լատ.՝ Anazarbus, (ռուս.՝ Анарзаба, անգլ.՝ Anarzaba)), ամրոց և քաղաք Կիլիկիայի Հայկական Թագավորությունում, ներկայումս Թուրքիայի տարածքում Անավարզա գյուղն է։
Հիմնադրման ժամանակը հայտնի չէ: Անվան հետ կապված ստույգ տվյալներ չկան, ենթադրաբար ունի սեմական ծագում և արաբերեն նշանակում է դեղին աղբյուր (այն զարբա): Քաղաքի այլ անվանումներն են Այնարբե, Անաբարզա, Անազարբ, Անազարբա, Անավարզա, Անզարաբա, Դիոկեսարիա, Էնզարբահ, Կեսարիա Անազարբյան, Կեսարիա Անազարբյան, Հուստիանապոլիս, Հուստինոպոլիս, Նավարզա։
Ծառայել է որպես Կիլիկիո դաշտի արևելյան պահապան: Հռոմեական Կիլիկիայի բարգավաճ մայրաքաղաքներից մեկն էր մինչեւ 3-րդ դարի վերջը , իսկ այնուհետև 11-12-րդ դարերում եղել է Ռուբինյանինների հայոց իշխանանիստ բերդաքաղաք:Անարզաբան գտնվել է Դաշտային Կիլիկիայում, Սիս քաղաքից մոտ. 25 կմ հարավ-արևելք, Սաուրան և Սիս գետերի միջև ընկած հարթավայրում։ Ամրոցը կառուցված էր մոտ 200 մ բարձրությամբ ժայռաբլրի վրա և երեք կողմից անմատչելի էր։ Ամրոցի արևմտյան ստորոտին տարածվում էր բուն քաղաքը։
Քաղաքում և միջնաբերդում, եղել են բազմաթիվ եկեղեցիներ, բաղնիքներ, ապարանքներ:

Անարզաբա ամրոցի ընդհանուր տեսքը։ Անարզաբա ամրոցը։
Անարզաբայում, բացի կիսավեր Զորավարաց եկեղեցուց, պահպանվել է մի այլ ավերակ եկեղեցի, որը գտնվում է քաղաքից բերդ տանող ճանապարհին։ Մայրաքաղաքը Սիս փոխադրելուց հետո Ա. կորցրեց նախկին նշանակությունը և անշքացավ, իսկ Կիլիկիայի Հայկական թագավորության անկումից հետո աստիճանաբար ավերվեց։ Դեռ որոշ ժամանակ նրա ամրությունները պահպանեցին նախկին նշանակությունը։ 1467-ին Ա. հիշատակվում է սելջուկ–թուրքերի նվաճած և ավերած քաղաքների թվում։ Կիլիկիայի Հայկական թագավորության ժամանակաշրջանում Ա. նաև կաթողիկոսանիստ էր։ Կաթողիկոսներից հայտեր են Գրիգոր Է Անավարզեցին (1293–1307), Հակոբ Բ Անավարզեցին (1327–41)։ Ա–ում պահպանվել են միջնաբերդը, քաղաքի պարիսպներն իրենց աշտարակներով, եկեղեցիների, սյունազարդ և քանդակազարդ շենքերի ավերակները, գերեզմաններ, հռոմեական բազմակամար ջրմուղի ավերակները, հունատառ արձանագրություններ ևն։ Ա–ում հայեր ապրել են մինչև XX դ. սկիզբը։ Նրա հայ բնակչությունը զոհվեց 1909-ի կոտորածի ժամանակ (տես Ադանայի կոտորած 1909)։ Ա–ի տեղում այժմ Անավարզա գյուղն է։

ԱՆԱՐԶԱԲԱՅԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 1137, Անարզաբա քաղաքի բնակչության և զորքերի պաշտպանական մարտերը բյուզանդական ու սելջուկ–թուրքական զորքերի դեմ։ 1130-ական թթ. Լևոն Ա իշխանը Բյուզանդիայից գրավեց Կիլիկիայի ծովափնյա քաղաքները։ 1136-ին նրա զորքերը պաշարեցին Սելևկիա քաղաքը։ Լևոն Ա–ի ձեռնարկումները, սակայն, խափանվեցին Բյուզանդիայի նոր արշավանքով։ Հովհաննես Կոմնենոս կայսրը մեծ բանակով Միջերկրական ծովի վրայով 1137-ին ներխուժեց Կիլիկիա։ Հայկական զորքերը թողեցին Սելևկիան և ետ քաշվելով ամրացան Անարզաբայում, մասամբ էլ Վահկա բերդում։ Բյուզանդացիներին դաշնակցում էին սելջուկ–թուրքակսւն զորամասերը, որոնք առաջինը հարձակվեցին Անարզաբայի վրա։ Հայկական ուժերին հաջողվեց նրանց ետ շպրտել։ Այնուհետև սկսվեց քաղաքի 35-օրյա պաշտպանությունը։ Բազմաթիվ զոհերի գնով թշնամուն հաջողվեց քանդել արտաքին պարիսպը և ներխուժել քաղաք, ուր կատաղի մարտեր բռնկվեցին միջնաբերդի համար։ Հայկական ուժերը գիշերով ճեղքեցին թշնամու պաշարման օղակը և դուրս եկան քաղաքից։ Բայց շուտով ընկան նոր շրջապատման մեջ։ Լևոն Ա զինվորների փոքրաթիվ խմբով անձնատուր եղավ, որդիների՝ Թորոսի, Ռուբենի հետ գերի տարվեց։ Անարզաբայի անկումից հետո Բյուզանդիան շուրջ 7 տարի (մինչև Թորոսի գերությունից ազատվելը և Ռուբինյանների իշխանության վերականգնվելը) տիրում էր Կիլիկիային՝ նրա բերդերում ու քաղաքներում պահելով մոտ 20 հզ. զինվոր։ Ա. պ. պետական անկախության համար հայ ժողովրդի մղած պայքարի հերոսական էջերից է։